Hanes yr AFG

Ers diwedd y 18fed ganrif, roedd artistiaid Prydeinig wedi paentio mynyddoedd a’r afonydd Gogledd Cymru, pan oedd anghydfod gwleidyddol dramor wedi gwneud y Grand Tour yn fwy peryglus na ffyrdd Gymraeg.

Ar ddiwedd y 19eg ganrif, roedd Dyffryn Conwy yn gartref i'r wladfa o artistiaid cyntaf yn Prydain, a ddeilliodd o ymweliadau haf David Cox ym Mhetws-y-Coed rhwng 1844 a 1856. Erbyn 1881 roedd y Dyffryn yn enwog fel cartref a man cyrchfan i nifer fawr o artistiaid proffesiynol ac amatur a ddaeth â thrên o Fanceinion a Lerpwl, yn cludo îsls a phaent i gyrraedd y tirweddau yma.

Roedd y saith dyn a lansiodd yr Academi yn gysylltiedig â'r gwladfa, ond estynnodd y grŵp yn fuan i gynnwys artistiaid Cymreig tebyg eu meddwl. Yn 1881, galwodd y grŵp newydd ffurfiol ei hunain yn Academi Gelf Cambria ac cynhaliwyd eu harddangosfa gyntaf yn Llandudno. Er nad oedd ganddynt oriel barhaol, parhaodd i ffynnu. Dosbarthwyd eu prosbectws i artistiaid eraill yng Nghymru a chynyddodd eu nifer.

Daeth cydnabyddiaeth swyddogol yn gyflym pan orchmynnodd y Frenhines Victoria fod yr Academi i gael ei steilio fel “Frenhinol” ym 1882. I hybu eu henw da, gwnaethant bedwar o brif artistiaid Prydeinig yn aelodau anrhydeddus a threfnodd arddangosfeydd mawr yng Nghaerdydd yn 1884 a 1885.

Yn 1885, cynnigwyd les iddynt gan tirfeiddianwr lleol, yr Arglwydd Mostyn ar Blas Mawr, ei fawnbreniad Elisabethaidd anghofiedig yng Nghonwy, a oedd rhannol yn cael ei feddiannu gan ysgol iau ar y pryd. Cyflawnwyd adfer Plas Mawr ganddynt, gan gadw’r enghraifft eithriadol hon o bensaernïaeth Elisabethaidd a’i ddefnyddio fel eu cartref parhaol.

Roedd Plas Mawr yn rhoi steil i ochr gymdeithasol gweithgareddau’r Academi, ond ni phrofiwyd yn ddelfrydol ar gyfer arddangosfeydd celf. O 1896 ymlaen, estynnwyd eu gofod arddangos trwy adeiladu atodiad i'r adeilad gwreiddiol, sef Oriel Victoria, lle cynhaliwyd Arddangosfeydd Haf Blynyddol a chynnwys gwaith gan artistiaid nad oedd yn aelodau.

Yn 1934, daeth Augustus John yn Llywydd Cymreig cyntaf yr Academi. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, aeth yr Academi o nerth i nerth, gan oroesi eu cartref ym Mhlas Mawr.

Gyda brwdfrydedd y llywyddion Jack Shore a Ray Fields, yn 1994, daeth y cyfle i'r Academi ddatblygu drwy roi’r cyfrifoldeb am y Plas Mawr hanesyddol i ffwrdd a chymeradwywyd cynlluniau i adnewyddu Capel Seion gwag drws nesaf fel oriel gelf neilltuol i ddod yn gartref newydd yr AFG.

Yn ystod ei ail gyfnod fel llywydd o 1992, cymerodd Syr Kyffin Williams, yr artist Cymreig nodedig, gamau i annog artistiaid arall o’r de a’r gogledd i ddod yn aelodau i wireddu nod statudol yr Academi i gynrychioli gorau’r celf ledled Nghymru.

Mae’r Academi yn cynnal rhaglen amrywiol of arddangosfeydd bob flwyddyn ac mae ganddi raglen addysg helaeth a bywiog. Mae’r Academi yn anrhydeddus i gael y Brenin Siarl fel Aelod o'r Academi.