Y BROSES O ENGRAVIO PREN

Techneg argraffu cerfwedd yw engrafio pren, ac i mi mae’r broses yn dechrau gyda datblygu dyluniad. Rwy’n mynd â’m llun cychwynnol drwy nifer o gamau, gyda phob cam yn fwy datblygedig na’r un blaenorol, nes bod gen i luniad llinell pur sy’n weddol syml ond wedi’i ddiffinio’n glir iawn. Dyma fy lluniad gorffenedig, ac mae bellach yn barod i’w drosglwyddo i’r bloc pren.

Pren bocs (Buxus sempervirens) yw’r deunydd mwyaf addas ar gyfer engrafio pren, a dyma’r deunydd rwy’n ceisio ei ddefnyddio ar gyfer fy engrafiadau llai. Fodd bynnag, mae’r rhan fwyaf o’m engrafiadau’n eithaf mawr, o’u cymharu ag engrafiadau pren yn gyffredinol, ac mae hyn fel arfer yn golygu dewis pren sy’n gallu darparu darnau mwy o faint i weithio arnynt.

Gall gwneuthurwr y bloc helpu drwy uno nifer o ddarnau o bren i ffurfio un bloc. Ond wrth ddewis pren bocs i wneud bloc sy’n mesur 8 × 10 modfedd, gallai hyn olygu uno un ar bymtheg neu ugain o ddarnau ar wahân. Gall hyn wneud y bloc yn ansefydlog, ac mae’n bosibl y bydd yn hollti yn y pen draw.

Felly, mae bron pob un o’m blociau mwy wedi’u gwneud o bren lemwn (Gossypiospermum praecox). Er nad yw ei raen mor fân â phren bocs, mae’n darparu darnau mwy o bren gyda’r graen pen yn wynebu’r arwyneb gweithio, gan leihau nifer y cymalau sydd eu hangen.

Wrth ddefnyddio’r offer engrafio, rwyf bob amser yn gosod y bloc ar fag tywod wedi’i orchuddio â lledr. Ar gyfer y blociau mwyaf, mae angen bag tywod 18 modfedd mewn diamedr i roi digon o gynhaliaeth, gan ganiatáu ar yr un pryd i’r bloc gael ei symud yn rhydd ar y cyd â’r offeryn engrafio.

Dros y blynyddoedd, rwyf wedi casglu mwy na 30 o offer, ac rwy’n defnyddio’r rhan fwyaf ohonynt, er mai dim ond tua phump neu chwech sy’n cael eu defnyddio’n gyson. Y rhain yw fy hoff offeryn spitsticker, offeryn ysgythru (graver), dau neu dri offeryn arlliwio (tint tools), ac offeryn scorper sydd wedi’i addasu.

Mae angen i’r toriadau fod yn lân ac yn finiog er mwyn iddynt argraffu’n dda, felly rhaid miniogi’r offer yn gyson drwy gydol y broses engrafio. Mewn gwirionedd, rwy’n tynnu llun â golau, gan mai’r mannau sydd wedi’u hysgythru neu eu torri i ffwrdd sy’n ymddangos yn wyn. Gellir awgrymu amrywiadau mewn tôn drwy ddefnyddio dotwaith mân neu linellau croesgroes.

Gall gymryd unrhyw beth o wythnos i gwpl o fisoedd i gwblhau engrafiad pren, yn dibynnu ar faint a chymhlethdod y ddelwedd. Unwaith y bydd y gwaith engrafio wedi’i gwblhau, rwy’n rhoi inc â llaw ar yr arwyneb cerfwedd sydd newydd ei greu, gan ddefnyddio rholer.

Gwasg Albion yw fy ngwasg i, ac mae dyddiad 1869 arni. Mae wedi’i gwneud o haearn bwrw ac mae ganddi declyn tympan a ffrâm frisket. Fel arfer, rwy’n defnyddio papur Zerkall neu Gampii Vellum, sef papur Japaneaidd wedi’i wneud â llaw.

Mae’n cymryd sawl diwrnod i argraffu rhifyn o 75 o brintiau o floc mawr, ac fel arfer rwy’n cyfyngu fy rhifynnau i rhwng 50 a 100 o brintiau. Fel arfer, bydd y papur a’r inc yn sychu o fewn 48 awr. Yna gallaf wirio pob print am y tro olaf a chasglu digon o broflenni da i gwblhau’r rhifyn. Caiff y printiau a ddewisir eu llofnodi a’u rhifo, gan nodi maint y rhifyn.

Mae pob un o’r printiau’n weithiau gwreiddiol a wnaed yn uniongyrchol o’r bloc. Mae hyn yn wahanol iawn i brint atgynhyrchu, lle defnyddir prosesau ffotograffig a mecanyddol. Caiff pob print ei lofnodi a’i rifo, a chyfyngir maint pob rhifyn yn llym, fel y nodir.

Colin See-Paynton

Gallwch weld waith Colin yn yr oriel tan 14 Tachwedd 2026.